Бухоро қаласынан шамамен жеті шақырым қашықтықта орналасқан Сумитон ауылындағы Чор Бакр деп аталатын қасиетті зиярат орны ғасырлар бойы адам жүрегін рухани нұрмен сәулелендіріп келе жатқан қастерлі мекендердің бірі саналады. Кешен тарихи кесенелер, дахмалар, мешіт және ханақалардан тұрады. Ол көбіне «марқұмдар қаласы» деген мағынаны білдіретін некрополь ретінде де белгілі.
«Чор Бакр» атауы парсы-тәжік тіліндегі «Чаҳор Бакр», яғни «төрт Бакр» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау тарихта үлкен беделге ие болған төрт ұлы тұлға — Әбу Бакр Сағд, Әбу Бакр Тархон, Әбу Бакр Фазл ибн Жағфар және Әбу Бакр Хамид есімдерімен байланысты.
Белгілі тарихшы Мұхаммад Наршахидің «Бұхара тарихы» атты еңбегінде олардың Бұхараға келу тарихы баяндалады. Онда айтылуынша, 899 жылы Саманилер әулетінің билеушісі Исмаил Саманидің қабылдауына Әли ибн Лайс көмек сұрап келеді. Онымен бірге төрт атақты хожазада да Бұхараға сапар шегеді. Әмір Исмаил оларды зор құрметпен қарсы алып, бүгінгі Чор Бакр аумағындағы көркем бақта қонақ етеді.
Осы оқиғадан кейін Бакр әулетінің өкілдері Бұхарада қалып, өңірдің ғылым-білімінің дамуына, қоғамдық өмірі мен рухани өркендеуіне үлкен үлес қосады. Дереккөздерде олардың дұғасы мен ақыл-кеңесінің арқасында билеушілер талай жетістікке жетіп, ел ішінде тыныштық пен тұрақтылық нығайғаны айтылады.
Чор Бакр әулиелері тек білім мен тақуалық иелері ғана емес, халықтың мұң-мұқтажына демеу болған жандар ретінде де тарихта қалған. Оларға оңтүстік өңірлерден бақтар мен құнарлы жерлер сыйға берілген. Бұл жерлерден түскен табыс халықтың қажетіне жұмсалған.
Аңыздарға қарағанда, олар күн сайын мың дана нанды мұқтаж және тұрмысы төмен отбасыларға таратып отырған. Баспанасыз жандарға пана беріп, білімге құштар жастарға тәлім-тәрбие берген. Сондықтан олардың есімі халық жадында мейірім мен жомарттықтың символы ретінде сақталып қалды.
XVI ғасырда Абдуллахан II билік құрған кезеңде Чор Бакр аумағында ауқымды құрылыс жұмыстары жүргізілді. Хан өзінің пірінің құрметіне медресе, мешіт және ханақа салдырды. Құрылыстарға қомақты қаражат жұмсалып, нәтижесінде алыстан көз тартатын айбынды ғимараттар бой көтерді.
Бүгінде кешеннің жалпы аумағы шамамен 40 гектарды құрайды. Соның 12 гектары дахмалар мен хазиралардан тұратын зират бөлігін қамтиды. Бұл жерде Жуйбор қожалары әулетінің көптеген ұрпақтары мәңгілік тыныс тапқан.
XX ғасырдағы кеңестік кезеңде бұл қасиетті орын біршама қараусыз қалып қойған. Кешен қоймаға, мақта қабылдау пунктіне және техника сақтайтын аумаққа айналдырылған. Көптеген ұлы тұлғалардың қасиетті мазарлары күтімсіз күйге түсті.
Алайда тәуелсіздік жылдарында тарихи мұраға деген құрметтің артуы нәтижесінде кешен қайта жаңғыртылды. Мемлекет пен халықтың бірлескен күш-жігерімен ескерткіштер жөнделіп, зиярат орны өзінің бастапқы келбетін қайта тапты. Мыңдаған адамдар қатысқан асарлар мен қайырымдылық шараларының арқасында Чор Бакр кешені қайтадан көркейіп, нұрлы мекенге айналды.
Бүгінгі таңда Чор Бакр тек тарихи ескерткіш қана емес, рухани мұраның айшықты белгісі ретінде де бағаланады. Оның көне қабырғалары, биік күмбездері мен өрнекті құлпытастары өткен заманның тағылымды тарихынан сыр шертеді.
Дилдора Иброҳимова,
журналист
