2026 жылғы 23 тамызда Қазақстанда І шақырылымдағы Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы өтеді. Бұл – еліміздің саяси жүйесінде қалыптасып отырған жаңа кезеңнің маңызды оқиғасы. Сайлау қорытындысы бойынша бес жыл мерзімге 145 депутаттан тұратын Құрылтайдың алғашқы құрамы жасақталады. Депутаттар біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша партиялық тізімдер арқылы сайланады.
Құрылтайдың алғашқы сайлауының басты ерекшелігі – азаматтардың жаңа заң шығарушы органның құрамын қалыптастыруға тікелей қатысуында. Сайлау жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы өткізіледі. Демек, 23 тамыздағы дауыс беру әр азаматқа өзінің саяси ұстанымын білдіріп, елдің алдағы заң шығару жұмысына ықпал етуге мүмкіндік береді.
Бұл сайлаудың мәнін тек жаңа депутаттарды таңдаумен шектеуге болмайды. Құрылтайдың алғашқы құрамы алдағы бес жылдағы заң шығару қызметінің маңызды бағыттарына қатысады. Сондықтан сайлаушының таңдауы жаңа институттың қандай өкілдерден құралатынына ғана емес, оның қоғаммен байланысы мен жұмыс тиімділігіне де әсер етеді.
Сайлау алдындағы кезеңде саяси партиялар өздерінің бағдарламаларын ұсынып, қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси мәселелеріне қатысты ұстанымдарын таныстырып жатыр. 23 шілдеде басталған үгіт-насихат кезеңі 22 тамызға дейін жалғасады, ал 22 тамыз – тыныштық күні.
Осы кезеңде азаматтар үшін ең маңызды міндеттердің бірі – ұсынылған бағдарламалар мен саяси ұстанымдарды салыстырып, ақпаратты саралау. Өйткені саналы таңдау жасау үшін сайлаушы тек үгіт материалдарымен шектелмей, партиялардың қоғамдағы өзекті мәселелерге қандай шешім ұсынатынына назар аударуы қажет.
Құрылтай депутаттығына қойылатын талаптар да заңмен белгіленген. Депутат болуға 25 жасқа толған және Қазақстан аумағында соңғы он жыл тұрақты тұрған азаматтар құқылы. Сонымен бірге партиялық тізімдегі әйелдердің, жастардың және мүгедектігі бар адамдардың жиынтық үлесі кемінде 30 пайыз болуы тиіс. Бұл талап өкілді орган құрамында қоғамның әртүрлі топтарының мүддесін ескеруге мүмкіндік береді.
Сайлаудың тағы бір маңызды қыры – депутат пен сайлаушы арасындағы жауапкершілік. Дауыс беру арқылы азамат өз таңдауын білдірсе, сайланған депутат халықтың сенімін ақтауға міндетті. Сондықтан өкілді органның тиімділігі тек қабылданған заңдармен емес, оның азаматтардың талап-тілегіне қаншалықты назар аударатынымен де бағаланады.
Осы тұрғыдан алғанда, азаматтардың сайлаудан кейінгі қоғамдық белсенділігі де маңызды. Сайлаушы өзі таңдаған өкілдердің қызметіне қызығушылық танытып, олардың заң шығару бастамалары мен қоғамдық мәселелерге қатысты ұстанымдарын бақылауы арқылы өкілді биліктің ашықтығына үлес қоса алады. Мұндай байланыс саяси мәдениеттің қалыптасуына және азаматтық жауапкершіліктің артуына ықпал етеді.
Құрылтайдың алғашқы сайлауы – Қазақстанның саяси дамуындағы жаңа институттың алғашқы қадамы. Оның нәтижесінде қалыптасатын 145 депутаттан тұратын құрам елдің заң шығару жүйесінде маңызды міндеттер атқарады. Сондықтан 23 тамыздағы сайлау – тек саяси науқанның қорытындысы емес, азаматтардың ел болашағына қатысты ұстанымын білдіретін маңызды таңдау.
Сайлаудың қоғамдық маңызы да осында. Әр азаматтың дауысы Құрылтайдың алғашқы құрамын қалыптастыруға қатысады. Ал жаңа заң шығарушы органның тиімділігі халықтың сенімін ақтайтын, кәсіби және жауапты өкілдердің жұмысына байланысты болады. Осы себепті Құрылтай сайлауы азаматтардың саяси таңдауын ғана емес, қоғамның мемлекеттік басқару үдерісіне араласу деңгейін де көрсететін маңызды саяси кезең болмақ.
