Тәуелсіздік – кез келген халықтың ең асыл мұраты. Қазақ халқы бұл күнге оңай жеткен жоқ. Ғасырлар бойы азаттық үшін күрескен бабалардың арманы 1991 жылы орындалып, Қазақстан әлем картасында дербес мемлекет ретінде өз орнын алды. Егемендікпен бірге жаңа міндеттер мен зор жауапкершілік жүктелді. Мемлекетті қалыптастыру, экономиканы дамыту, ұлттық құндылықтарды жаңғырту, қоғамдық келісімді сақтау және заң үстемдігін орнықтыру – тәуелсіз Қазақстанның даму жолындағы басты мақсаттарға айналды.
Бүгінгі таңда әлемде саяси, экономикалық және ақпараттық кеңістікте күрделі өзгерістер жүріп жатыр. Мұндай кезеңде кез келген елдің тұрақтылығы ең алдымен оның ішкі бірлігіне, азаматтарының мемлекетке деген сеніміне және ортақ мақсатқа жұмыла білуіне байланысты. Сондықтан патриотизм, қоғамдық келісім, әділдік, жауапкершілік және мемлекеттік рәміздерді құрметтеу ұғымдары бұрынғыдан да маңызды мәнге ие болды.
Қазақ халқы тарихтың талай тар жол, тайғақ кешуінен өтті. XV ғасырда Қазақ хандығының құрылуы елдік сананың қалыптасуына жол ашты. Жоңғар шапқыншылығы кезінде халқымыз бір тудың астына бірігіп, жерін қорғады. XIX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалыстар, XX ғасырдағы ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы – барлығы тәуелсіздікке деген ұмтылыстың көрінісі болды. Осындай тарихи кезеңдердің әрқайсысы бүгінгі ұрпаққа елдіктің, ынтымақтың және ұлттық рухтың қаншалықты маңызды екенін ұғындырады.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары Қазақстан үшін оңай болған жоқ. Нарықтық экономикаға көшу, жаңа мемлекеттік институттарды қалыптастыру, халықаралық қатынастарды дамыту сияқты күрделі міндеттер шешілді. Соған қарамастан еліміз бейбітшілік пен қоғамдық келісімді сақтай отырып, тұрақты даму жолына түсті. Бұл – ең алдымен халықтың сабырлылығы мен мемлекетке деген сенімінің нәтижесі.
Қазіргі таңда елімізде заң үстемдігін нығайту, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру, азаматтардың құқықтарын қорғау, ашықтық пен әділдікті қамтамасыз ету бағытында реформалар жүзеге асырылып келеді. Бұл өзгерістердің түпкі мақсаты – әр азамат өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінетін, еңбегі әділ бағаланатын, заң бәріне бірдей қызмет ететін мемлекет қалыптастыру. Бірақ мемлекет қанша жерден дамығанымен, оның болашағы азаматтарының сана-сезіміне байланысты. Патриотизм тек мерекеде Ту көтеріп, Әнұран айтумен шектелмейді. Ол туған жердің гүлденуі үшін адал еңбек етуден, заңды сақтаудан, қоршаған ортаны қорғаудан, қоғамдық тәртіпке жауапкершілікпен қараудан басталады.
«Бірлік бар жерде – тірлік бар» деген халық даналығы бүгінгі күні де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Қоғамдағы татулық – экономикалық өсудің де, әлеуметтік тұрақтылықтың да, мәдени дамудың да кепілі. Сондықтан елдің ертеңіне бейжай қарамайтын әр азамат осы құндылықтарды өзінің өмірлік ұстанымына айналдыруы қажет.
Осы мақсатта қоғамның әртүрлі саласында еңбек етіп жүрген, зейнетке шыққан азаматтардың пікірін жариялап отырмыз. Сұрақ қоя отырып, тұшымды жауап алдық. Әр кейіпкер өзінің өмірлік тәжірибесіне сүйене отырып, елдік құндылықтардың мәні мен маңызы туралы ой бөліседі.
«Патриотизм – туған жерге деген сүйіспеншілікті күнделікті іспен дәлелдеу»
Әлібек Байназар, еңбек ардагері, ақын, Сайрам ауданының Құрметті азаматы.
– Сіз ұзақ жыл еңбек еткен азаматсыз. Патриотизм ұғымын қалай түсінесіз?
– Патриотизм дегенде ең алдымен туған жер көз алдыма келеді. Адам қай жерде жүрсе де, оның жүрегінің түкпірінде туған еліне деген ерекше сезім сақталады. Бірақ сол сезім сөз жүзінде ғана қалып қоймауы керек. Нағыз патриотизм – күнделікті адал еңбекте.
Мен еңбек жолымды қарапайым мұғалім болып бастадым. Кеңес кезеңін де, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарын да көрдік. Егемендіктің алғашқы кезеңінде халықтың тұрмысы оңай болған жоқ. Кейбір кәсіпорындар жұмысын тоқтатты, жалақы уақытында берілмейтін кездер болды. Соған қарамастан адамдар елден күдер үзген жоқ. Себебі бәріміз тәуелсіздіктің қадірін түсіндік. Қазір жастардың мүмкіндігі бізбен салыстырғанда әлдеқайда көп. Заманауи білім алуға, кәсіп ашуға, ғылыммен айналысуға, әлемнің үздік университеттерінде оқуға жол ашық. Осындай мүмкіндіктерді пайдаланып, алған білімін Қазақстанның игілігіне жұмсау – нағыз патриотизм.
– Тарихтан қандай тағылым алуымыз керек?
– Әр буын өз тарихын білуі керек. Өткенін ұмытқан халықтың болашағы берік болмайды. Біз қазақ халқының басынан өткен ауыр кезеңдерді ұмытпауымыз керек. Ашаршылық, қуғын-сүргін, соғыс жылдары, Желтоқсан оқиғасы – бұлардың барлығы тәуелсіздіктің оңай келмегенін дәлелдейді.
Желтоқсанда алаңға шыққан жастар өздерінің болашағы үшін ғана емес, бүгінгі тәуелсіз Қазақстан үшін күресті. Сондықтан жастар егемендіктің қадірін түсініп, оның бағасын білуге тиіс. Мен кейде жастарға: «Тәуелсіздік сендерге дайын күйінде келді. Бірақ оны сақтау – сендердің міндеттерің» деп айтып отырамын.
– Қазіргі жастардан не күтесіз?
– Мен жастардан ең алдымен білімге құштарлық күтемін. Себебі бүгінгі заман – білім мен технологияның заманы. Қай елдің ғылымы дамыса, сол ел алға шығады. Сондықтан жастар уақытын босқа өткізбей, өздерін үнемі жетілдіріп отыруы керек. Сонымен қатар ұлттық құндылықтарды да ұмытпау қажет. Ана тілін құрметтеу, үлкенге ізет көрсету, салт-дәстүрді сақтау – мұның барлығы патриоттық тәрбиенің бір бөлігі. Өз Отанын сүйген адам ешқашан қоғамға зиян келтірмейді. Ол заңды бұзбайды, табиғатты ластамайды, адал еңбек етеді, мемлекет мүлкіне жанашырлықпен қарайды. Осындай қарапайым қасиеттердің өзі үлкен азаматтық мәдениетті қалыптастырады.
– Жастарға тілегіңіз?
– Еліміздің ертеңі өздеріңнің қолдарыңда. Қай салада еңбек етсеңдер де, жұмыстарыңды адал атқарыңдар. Ата-анаға құрмет көрсетіңдер. Ұстаздың еңбегін бағалаңдар. Еліңнің тарихын оқыңдар. Мемлекеттік рәміздерді қастерлеңдер. Сонда ғана Тәуелсіз Қазақстанның тұғыры әрқашан биік болады.
«Қымбат құндылық – елдің бірлігі»
Аманкелді Қабылбеков, ұзақ жылдар білім саласында еңбек еткен ұстаз, Ы. Алтынсарин медалінің иегері, Сайрам ауданының Құрметті азаматы.
– Тәжірибелі ұстаз ретінде бүгінгі қоғамдағы ең маңызды құндылықтардың бірі қайсы деп есептейсіз?
– Мен үшін ең қымбат құндылық – ел бірлігі. Себебі бірлігі мықты ел ғана дамудың даңғыл жолына түседі. Қоғамда түрлі пікір болуы мүмкін, бірақ мемлекет мүддесіне келгенде бәріміздің мақсатымыз ортақ болуы керек. Қазақ халқының тарихы осыны дәлелдеп келеді.
Қазақтың «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деген мақалы жайдан-жай айтылмаған. Бұл – халқымыздың ғасырлар бойғы өмір тәжірибесінен туған тұжырым. Бірлігі кеткен елдің әлсірейтінін, ынтымағы жарасқан халықтың кез келген қиындықты жеңетінін тарих талай мәрте көрсетті.
– Тарихи тұрғыдан қарасақ, бірліктің рөлі қандай болды?
– Қазақ хандығының құрылуының өзі – бірліктің жемісі. Кейін жоңғар шапқыншылығы кезінде үш жүздің басын қосып, елді сақтап қалған да – ынтымақ. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сынды даналар әрдайым ел ішіндегі татулықты бірінші орынға қойған. Олар дау туғанда кекке емес, келісімге шақырды. Өйткені олар бір нәрсені жақсы түсінді: ішкі алауыздық сыртқы қауіптен де қауіпті.
Тәуелсіздік жылдарында да Қазақстан үшін қоғамдық келісім ең басты құндылықтардың бірі болады. Әлемнің әр түкпірінде этносаралық немесе діни келіспеушіліктер орын алып жатқан кезде, Қазақстанда бейбітшілік пен тұрақтылықтың сақталуы – үлкен жетістік.
– Бірлік тек үлкен саяси ұғым ба, әлде күнделікті өмірде де көрінуі керек пе?
– Әрине, ең алдымен күнделікті өмірде көрінуі керек. Бірлік – көршіге көмектесу, әріптесіңді құрметтеу, өзгенің пікірін тыңдай білу, қоғамдық тәртіпті сақтау, ортақ іске жауапкершілікпен қарау.
Мектепте біз балаларға тек математика немесе әдебиет үйретпейміз. Ең алдымен адамгершілікке тәрбиелейміз. Себебі ертең осы балалар дәрігер, инженер, кәсіпкер, мемлекеттік қызметші болады. Егер олар бір-біріне құрметпен қарауды мектептен үйренсе, қоғам да мықты болады. Ұстаз ретінде мен әрқашан шәкірттеріме: «Өзіңді ғана емес, айналаңды да ойла» деп айтып келемін. Бұл – азаматтық мәдениеттің бастауы.
– Қазіргі жастардың бойында осы қасиеттер жеткілікті ме?
– Жастардың бойында жақсы қасиеттер көп. Олар білімге құштар, жаңа технологияны тез меңгереді, шет тілдерін оқиды. Бірақ ақпараттың өте көп болуы кейде олардың назарын негізгі құндылықтардан алыстатып жібереді. Сондықтан жастар кітап оқуды ұмытпауы керек. Әсіресе қазақтың тарихын, ұлы тұлғалардың өмірін оқыса, олардың дүниетанымы кеңейеді. Абайдың қара сөздері, Шәкәрімнің еңбектері, Ахмет Байтұрсынұлының ағартушылық қызметі, Әлихан Бөкейхан бастаған Алаш зиялыларының идеялары – бүгінгі ұрпақ үшін де өзекті. Өйткені олар елді өркендетудің жолын білімнен, тәртіптен және бірліктен іздеді.
– Елдегі тұрақтылықтың қарапайым азаматқа қандай пайдасы бар?
– Тұрақтылық – әр отбасының тыныштығы. Егер қоғамда тұрақтылық болмаса, экономика дамымайды, инвестиция келмейді, жұмыс орындары ашылмайды. Ал тұрақты мемлекетте адамдар ертеңгі күніне сеніммен қарайды. Баласын оқытады, кәсіп ашады, үй салады, жоспар құрады. Сондықтан бейбітшілік – біз күн сайын бағалай білуіміз керек ең үлкен құндылық.
– Ұстаз ретінде бүгінгі ұрпаққа қандай аманат айтар едіңіз?
– Ең алдымен, өз еліңді сүйіңдер. Бірақ Отанды сөзбен емес, іспен сүйіңдер.
Білім алыңдар. Еңбек етіңдер. Заңды құрметтеңдер. Үлкенді сыйлап, кішіге қамқор болыңдар. Мемлекеттің дамуына өз үлестеріңді қосыңдар. Сонда ғана Қазақстанның болашағы жарқын болады.
«Әділдік пен ынтымақ – қоғамның дамуына бастайтын жол»
Владик Голярко, жеке кәсіпкер.
– Бүгінде «Әділдік» ұғымы жиі айтылады. Сіздің түсінігіңізде әділдік деген не?
– Мен үшін әділдік – адамның құқығының қорғалуы, заңның бәріне бірдей қызмет етуі және еңбектің лайықты бағалануы.
Кәсіпкер ретінде күн сайын түрлі адамдармен жұмыс істеймін. Сол кезде бір нәрсені анық түсінесің: адамдардың мемлекетке деген сенімі әділдік бар жерде ғана қалыптасады. Егер заң бәріне бірдей қолданылса, адал еңбек бағаланса, кәсіпкер де, қарапайым жұмысшы да өз болашағына сеніммен қарайды. Ал әділдік жоғалған жерде қоғамда сенім де әлсірейді.
– Ынтымақ пен әділдік өзара қалай байланысады?
– Өте тығыз байланысты. Адамдар бір-біріне сенуі үшін қоғамда әділеттілік болуы керек. Егер әркім өзінің құқығы қорғалатынын білсе, ол өзгеге де құрметпен қарайды. Ынтымақ – адамдардың бір-біріне қолдау көрсетуінен басталады. Бұл тек үлкен жиындарда айтылатын ұғым емес. Ол күнделікті жұмыста, көршілік қарым-қатынаста, еңбек ұжымында қалыптасады. Кәсіпте де солай. Басшы қызметкеріне әділ қараса, ұжымда сенім орнайды. Ал сенім бар жерде еңбек өнімділігі де артады.
– Жастар кәсіпкерліктен нені түсінуі керек?
– Кәсіпкерлік – тек пайда табу емес. Ол – жауапкершілік. Сен жұмыс орнын ашасың. Адамдарға тұрақты табыс табуға мүмкіндік бересің. Сапалы өнім шығарасың. Салық төлейсің. Яғни ел экономикасының дамуына үлес қосасың. Сондықтан кәсіпкер адал болса, оның пайдасын бүкіл қоғам көреді. Жастар жеңіл жол іздемеуі керек. Табысқа тек еңбекпен, біліммен және табандылықпен жетуге болады.
– Қазіргі қоғамға қандай қасиет көбірек қажет деп ойлайсыз?
– Маған салса, ең алдымен жауапкершілік қажет. Әр адам өз жұмысын сапалы атқарса, көптеген мәселе өздігінен шешілер еді. Дәрігер емін адал жасайды. Ұстаз білімді сапалы береді. Кәсіпкер өнімін таза шығарады. Мемлекеттік қызметші заңды сақтайды. Осының барлығы қосылып, әділетті қоғамды қалыптастырады.
– Замандастарыңызға тілегіңіз қандай?
– Өз армандарыңызға сеніңіздер. Бірақ сол арманға жету үшін еңбек етуден ешқашан жалықпаңыздар. Адал болыңыздар. Заңды құрметтеңіздер. Еліңіздің дамуына өз үлестеріңізді қосыңыздар. Өйткені, Қазақстанның болашағы – бүгінгі жастардың білімінде, еңбегінде және азаматтық жауапкершілігінде.
«Сенім мен жауаптылық – өркениетті қоғамның өзегі»
Мақсат Құрманалиев, Сайрам ауданы Қарабұлақ ауылдық округінің әкімі.
– Қазіргі таңда қоғамда «халықтың мемлекетке деген сенімі» туралы жиі айтылады. Сіздіңше, бұл сенім қалай қалыптасады?
– Сенім ешқашан бір күнде қалыптаспайды. Ол азамат пен мемлекет арасындағы ашық қарым-қатынастың, әділ шешімнің және жауапты жұмыстың нәтижесінде орнығады. Мемлекеттік қызметте жүрген адам ең алдымен өзінің халыққа қызмет ететінін ұмытпауы керек.
Әрбір азамат мемлекеттік мекемеге келгенде өзінің мәселесі заң аясында әділ шешілетініне сенуі қажет. Егер мемлекеттік қызметші әр өтінішке жауапкершілікпен қарап, заң талаптарын сақтап, халықпен сыпайы сөйлессе, бұл мемлекетке деген құрметті де арттырады. Қызметтің мәні – кабинетте отыру емес, халықтың мәселесін тыңдап, оны шешуге ықпал ету. Мемлекеттік қызмет – үлкен мәртебе ғана емес, зор жауапкершілік.
– Жауапкершілік деген ұғымды қалай түсіндіресіз?
– Жауапкершілік – адамның өз міндетіне адал болуы. Бұл қасиет тек мемлекеттік қызметшіге ғана емес, бүкіл қоғамға қажет. Мысалы, мұғалім сабаққа жауапкершілікпен дайындалса, сапалы білім беріледі. Дәрігер өз кәсібіне адал болса, адамның өмірі сақталады. Кәсіпкер өнімінің сапасына мән берсе, тұтынушының сенімі артады. Жүргізуші жол ережесін сақтаса, талай адамның өмірі апаттан аман қалады. Яғни, қоғамдағы үлкен өзгерістер қарапайым жауапкершіліктен басталады.
– Мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты қалай нығайтуға болады?
– Ол үшін әр азамат өзінің тек құқығын ғана емес, міндетін де жақсы білуі керек. Кейде адамдар мемлекеттен көп нәрсе күтеді, бірақ өздерінің қоғам алдындағы жауапкершілігін ұмытып жатады. Тазалық сақтау, заңға бағыну, салық төлеу, қоғамдық тәртіпті бұзбау – мұның бәрі азаматтық мәдениеттің көрінісі. Мықты мемлекет – жауапты азаматтардың мемлекеті.
– Жастардың мақсат-мүддесі туралы не айтуға болады?
– Бүгінгі жастар – тәуелсіз елде дүниеге келген алғашқы буындардың бірі. Олар еркін білім алып, әлемнің кез келген елімен бәсекеге түсе алады. Бірақ қандай жетістікке жетсе де, туған жерін ұмытпауы керек. Адамның алған білімі мен тәжірибесі ең алдымен өз халқына қызмет еткенде ғана құнды болады. Жастарға айтарым – еңбекқор болыңдар, әділ болыңдар, жауапкершіліктен қашпаңдар. Сонда Қазақстанның болашағы да берік болады.
«Мемлекеттік рәміздер – елдік рухтың айқын белгісі»
(Қазақ-Британ техникалық университетінің студенті Нұртілек Тұрдымұратов.)
– Мемлекеттік рәміздер сен үшін нені білдіреді?
– Мен үшін мемлекеттік рәміздер – Қазақстанның тәуелсіздігін, тарихын және болашағын бейнелейтін қасиетті белгілер. Көк Туымыз желбіреген сайын бойымды мақтаныш сезімі билейді. Әсіресе халықаралық жарыстарда спортшыларымыз жеңіске жетіп, мемлекеттік Әнұран орындалған сәтте ерекше толқимын. Сол кезде бүкіл әлем Қазақстанды көреді. Сондықтан мемлекеттік рәміздерге құрмет әр азаматтың парызы деп есептеймін.
– Бұл құрмет қайдан басталады?
– Ең алдымен отбасынан басталады. Кейін мектепте жалғасады. Біз бастауыш сыныптан бастап Тудың, Елтаңбаның және Әнұранның тарихын оқыдық. Әр рәміздің өзіндік терең мағынасы бар екенін білдік. Тудың көгілдір түсі – бейбітшілік пен ашық аспанды білдіреді. Күн – өмірдің, молшылықтың белгісі. Қыран – еркіндік пен биік мақсаттың нышаны. Осыны түсінген адам мемлекеттік рәміздерге ешқашан бейжай қарамайды.
– Патриотизм жастардың күнделікті өмірінде қалай көрінуі керек?
– Кейде жастар патриотизмді тек әлеуметтік желідегі жазбалармен байланыстырады. Меніңше, ол ең алдымен нақты әрекеттен көрінуі керек. Мысалы, туған жерді таза ұстау, ағаш отырғызу, еріктілік қозғалысына қатысу, мұқтаж адамдарға көмектесу, жақсы оқу, адал еңбек ету – мұның бәрі елге қызмет етудің нақты мысалдары. Өз мамандығыңды жетік меңгеріп, кейін Қазақстанның дамуына үлес қосу – нағыз патриотизм.
– Болашақтағы Қазақстанды қалай елестетесің?
– Мен ғылымы дамыған, экономикасы қуатты, мәдениеті жоғары, заң үстемдік құрған, азаматтары білімді әрі жауапты Қазақстанды елестетемін. Біз, тәуелсіз елдің жастары ретінде осы мақсатқа жетуге үлес қосуымыз керек. Өйткені Тәуелсіздік – бізге аманат. Ал аманатқа адал болу – әр азаматтың қасиетті борышы.
PS. Қай кезеңде болсын мемлекеттің басты тірегі – оның халқы. Қазақстанның бүгінгі жетістіктері де, ертеңгі табыстары да ел азаматтарының бірлігіне, біліміне, еңбегіне және жауапкершілігіне байланысты.
Осы материалда ұсынылған бес сұхбаттың әрқайсысы қоғам үшін маңызды бір құндылықты арқау етті. Еңбек ардагері патриотизмнің негізі адал еңбек екенін айтты. Ұстаз қоғамдық келісім мен тұрақтылықтың ел болашағын айқындайтынын жеткізді. Кәсіпкер әділдік пен адал бәсекенің экономикалық дамуға жол ашатынын түсіндірді. Мемлекеттік қызметші халық сенімін ақтаудың маңызын атап өтті. Ал жас буынның өкілі мемлекеттік рәміздерді құрметтеу – Тәуелсіздікті құрметтеу екенін ерекше атап өтті.
Бұл пікірлердің барлығын бір ғана ортақ ой біріктіреді. Ол – Қазақстанның жарқын болашағы әр азаматтың өз ісіне адал болуына байланысты.
Патриотизм – туған жерді сүйіп қана қою емес, оның гүлденуі үшін еңбек ету. Бірлік – түрлі пікірдің тоғысқан жерінен ортақ мүддені таба білу. Әділдік – қоғамдағы сенімнің негізі. Жауапкершілік – азаматтық мәдениеттің өлшемі. Ал мемлекеттік рәміздерді құрметтеу – ел тарихына, тәуелсіздігіне және ұлттық болмысына деген құрметтің белгісі.
Қазақ халқының «Ырыс алды – ынтымақ» деген нақылы бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Бірлігі бекем, әділдігі үстем, патриоттық рухы биік ел ғана өркениетті мемлекетке айналады. Құндылығын жоғалтпайды.
Сондықтан әрқайсымыз өз орнымызда адал еңбек етіп, заңды құрметтеп, елдің тыныштығын, қоғамдық келісімді және ұлттық құндылықтарды көздің қарашығындай сақтай білсек, Қазақстанның болашағы бұдан да жарқын, бұдан да қуатты боларына сенім мол.
Сұқбаттасқан: Нұрғиса ТӨРЕМҰРАТОВ.
